Als geen ander weet Ignatius te lezen in de menselijke ziel. Een belangrijke bron van zijn expertise in wat mens-zijn betekent is zijn systematische terugblik op de concrete ervaring, zowel die van hemzelf als die van de talloze mannen en vrouwen van alle rangen en standen met wie hij geestelijke gesprekken voert. 

Spiritualiteit en psychologie zijn voor Ignatius van Loyola geen afgescheiden domeinen. Integendeel. Voor hem is duidelijk dat elke spirituele ervaring, ook dus de Godservaring, een psychologische dimensie heeft. Elk contact met de buitenwereld gaat per definitie, ook, doorheen de psyche. Zijn jarenlange ervaring geeft Ignatius inzicht in de rijkdom van de menselijke geest. Diezelfde ervaring laat hem toe te zien hoezeer de psyche de speelbal kan zijn van krachten die met God niets te maken hebben. Ignatius vertaalt deze deskundigheid in talrijke oefeningen en richtlijnen. Ze helpen om in de ziel het kaf van het koren te scheiden. 

De scherpzinnigheid van Ignatius is bevrijdend. Ze helpt lezen in de innerlijkheid om er met precisie God op het spoor te komen. Tegelijk leert ze onderscheid te maken tussen authentieke ervaring en zoete illusie en zelfbedrog. Vroomheid en heiligheid vallen niet noodzakelijk samen. Of, zoals Ignatius zelf het zegt, de boze geest neemt graag de vorm aan van de engel van het licht. De ontmaskering van de vijand van de menselijke natuur kan ontluisterend en confronterend zijn

De taal die God vandaag spreekt is de taal van de ervaring van de mens. Het positieve mensbeeld van Ignatius maakt inderdaad dat hij de persoonlijke ervaring hoog inschat. Het is een bevoorrechte plaats voor een mens om Gods aanwezigheid in het eigen leven op het spoor te komen. Het kan hierbij zowel gaan over wat er met een mens gebeurt tijdens het bidden met de Bijbel als over de inzichten die je kan distilleren uit het biddend terugblikken op de gebeurtenissen van elke dag tijdens het levensgebed.

Het grote belang dat wordt gehecht aan de persoonlijke ervaring lijkt me bijzonder relevant voor onze cultuur, die gekenmerkt wordt door een groeiende argwaan. In onze gedigitaliseerde cultuur hebben zowel woord als beeld veel aan geloofwaardigheid verloren. De artificiële intelligentie versterkt deze evolutie exponentieel. Fake news is een realiteit, ook in de kerk. Op wie of wat mag je nog vertrouwen? In toenemende mate is het ik – de persoonlijke ervaring - de enige betrouwbare bron om te oordelen of iets al dan niet waar is.

De grondstof bij uitstek voor de ignatiaanse methode van onderscheiden is precies die persoonlijke ervaring. Niet in de eerste plaats het persoonlijk denken, wel het persoonlijk voelen zoals dit zich met name aanbiedt in het gebed. Het zijn net die persoonlijke gevoelens die door onze tijdsgenoten vaak worden beschouwd als het hoogtepunt van de persoonlijke ervaring. Hoe meer het biddende hart geënt is op de persoon van Jezus, de leermeester van het hart bij uitstek, hoe meer het kan dienen als innerlijk kompas. In dezelfde mate zal die persoonlijke ervaring winnen aan betrouwbaarheid.

We staan hier voor een gelukkige paradox. Aan de ene kant raken de gevoelens aan het meest persoonlijke en intieme van de ervaring van een mens. Tegelijk overkomen gevoelens ons. We maken ze niet zelf. Ze ontsnappen ons. Zo openen gevoelens een deur op de transcendentie in de kern zelf van onze meest subjectieve ervaring. De hele onderscheidingswijsheid van Ignatius is erop gericht om te leren lezen in die gevoelservaring. Ze sluit heel goed aan bij onze postmoderne tijdsgeest.

Paus Franciscus was een specialist in ignatiaanse spiritualiteit. De wijze waarop hij leiding gaf aan zijn kerk was hierdoor sterk beïnvloed. Geen toeval dat hij wars stond van wit-zwart antwoorden. Daarvoor is de mensenervaring te veelzijdig. De waarheid, zo zei hij graag, situeert zich in de eindeloze variatie van grijstinten. 

Grijs wil niet zeggen halfslachtig of mossel noch vis, maar wel dat je het aandurft de complexiteit van de werkelijkheid – en dus ook van je ervaring - onder ogen te zien. Niet om het ongemakkelijke van de talrijke spanningsvelden waarin wij leven eens en voorgoed uit de wereld te helpen. Wel om er midden in te staan en om er onderscheidend op zoek te gaan naar het steeds veranderende juiste evenwicht. 

Nikolaas Sintobin sj (Nationaal kerkelijk assistent)